De Romeinse tijd en Neder-Germaanse Limes
De Romeinen waren eeuwenlang aanwezig in het gebied dat nu de gemeente Berg en Dal vormt. Het gebied maakte deel uit van het Romeinse landschap rond Nijmegen, een belangrijk militair, bestuurlijk en economisch centrum. De Romeinse aanwezigheid is op veel plaatsen zichtbaar in het landschap en blijkt uit talrijke archeologische vondsten.
Romeins productiecentrum
In Berg en Dal lag bij de Holdeurn een omvangrijk Romeins productiecentrum. Hier werden op grote schaal dakpannen, bakstenen en aardewerk gemaakt, onder meer voor de Romeinse legerplaats in Nijmegen. De resten van deze Romeinse pannenbakkerij behoren tot het UNESCO Werelderfgoed van de Neder-Germaanse Limes.
Aquaduct
Het Romeinse aquaduct is een bijzonder onderdeel van het Romeinse erfgoed van Berg en Dal. Vanuit bronnen op de stuwwal werd water naar de Romeinse legerplaats in Nijmegen geleid. Daarvoor legden de Romeinen over een afstand van ongeveer vijf kilometer geulen, dammen en andere waterwerken aan. Verschillende onderdelen zijn nog altijd in het landschap herkenbaar. Ook het aquaduct maakt deel uit van het UNESCO Werelderfgoed van de Neder-Germaanse Limes.
Nederzettingen
Ook Groesbeek kent belangrijke sporen van Romeinse bewoning. Bij Hüsenhoff is een Romeinse boerderij met erf, schuren en een grote graanschuur opgegraven. De nederzetting werd aan het einde van de 2e eeuw aangelegd en bleef tot in de 3e eeuw in gebruik. In en rond Groesbeek zijn daarnaast Romeinse graven, boerderijen en andere vondsten aangetroffen, onder meer bij Klein Amerika en langs de Spoorlaan. Deze vindplaatsen laten zien dat ook het hoger gelegen gebied van Groesbeek onderdeel was van het Romeinse cultuurlandschap rond Nijmegen.
In het Ooijse en Kekerdomse rivierengebied lag de Romeinse wereld letterlijk aan de rivier. De Waal vormde hier onderdeel van het grenslandschap en wegen verbonden de nederzettingen en militaire plaatsen met elkaar. Bij Kekerdom liep vermoedelijk een Romeinse weg richting Millingen aan de Rijn en verder naar het oosten. Bij Leuth, ter hoogte van de sportvelden van VVLK, is een omvangrijke Romeinse nederzetting opgegraven. Archeologisch onderzoek heeft hier onder meer resten van gebouwen, waterputten, ambachtelijke activiteiten, aardewerk, munten, mantelspelden en dakpannen aan het licht gebracht. Ook zijn in dit gebied aanwijzingen gevonden voor Romeinse militaire aanwezigheid en bewaking van de rivier.
Millingen aan de Rijn vormde een belangrijk knooppunt in dit rivierengebied. Hier kwamen wegen, waterwegen en het grenslandschap bij elkaar. Er zijn veel Romeinse vondsten gedaan, waaronder aardewerk, munten, grafvondsten en de beroemde altaarsteen voor Rufia Materna. In de omgeving zijn bovendien aanwijzingen gevonden voor een Romeins gebouw dat als wachttoren of villa is geïnterpreteerd. Mogelijk stond hier ook een villa van de familie van Rufia Materna, maar die villa is tot nu toe niet teruggevonden. Ook lag bij Millingen aan de Rijn waarschijnlijk een oversteek van de rivier. Vanaf hier liep vermoedelijk een verbinding richting het Romeinse castellum bij de Bijland en de tempel bij Herwen-Hemeling en verder naar het oosten.
Veel meer dan een grensregio
De Romeinse geschiedenis van Berg en Dal is daarmee veel meer dan alleen het verhaal van de Limes langs de rivieren. Het is het verhaal van een landschap waarin militaire aanwezigheid, infrastructuur, nijverheid, landbouw, handel en bewoning met elkaar verbonden waren. Van de productieplaatsen en het aquaduct op de stuwwal, via de agrarische nederzettingen rond Groesbeek en in het rivierengebied en de wegen die deze gebieden met elkaar verbonden, tot de militaire en economische activiteiten rond Millingen aan de Rijn: de verschillende delen van de huidige gemeente vervulden ieder hun eigen rol.
Berg en Dal is bovendien bijzonder omdat binnen de gemeente twee locaties onderdeel zijn van het UNESCO Werelderfgoed Neder-Germaanse Limes: het Romeinse aquaduct en de Holdeurn. De Neder-Germaanse Limes werd in 2021 aangewezen als UNESCO Werelderfgoed.
Meer weten?
Meer informatie over het Romeinse verleden van Nederland en deze regio is te vinden op Romeinen.nl, over het Romeinse aquaduct op www.aquaductbergendal.nl en over het UNESCO Werelderfgoed van de Neder-Germaanse Limes op www.limeswerelderfgoed.nl.